Unite the Marbles

Ιστο�?ία

Παρθενώνας

Ο Παρθενώνας είναι ένα από τα παλαιότερα διασωθέντα μνημεία της Αρχαίας Ελλάδας. Κτίστηκε από τους Αθηναίους μεταξ�? του 447 και 438 π. Χ. και ήταν ναός αφιερωμένος στη θεά Αθηνά. Θεμελιώθηκε πάνω στα ερείπια ενός παλαιότερου ναο�? που είχε καταστραφεί από τους Πέρσες στη διάρκεια των Περσικών Πολέμων (5ος αι. π.Χ. ).Ο Παρθενώνας χτίστηκε προς δόξα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας που αποτελο�?σε την κοιτίδα όλων των τεχνών, καθώς και της πολιτικής, της φιλοσοφίας, του θεάτρου και της επιστήμης.

Το υλικό που χρησιμοποιήθηκε ήταν το τοπικό μάρμαρο της Πεντέλης και το σημείο που επιλέχθηκε για να χτιστεί ήταν ο λόφος της Ακρόπολης, ώστε να είναι ορατός απ’ όλη την Αθήνα. Το εξωτερικό του τμήμα αποτελο�?νταν από μαρμάρινες κολώνες, πάνω στις οποίες στηρίζονταν μαρμάρινες μετώπες και στις τέσσερις πλευρές του. Στη ζωοφόρο ήταν σκαλισμένα γλυπτά εξαιρετικής τέχνης, που απεικόνιζαν ανάγλυφα διάφορες σκηνές της Ελληνικής Ιστορίας.

Πρόωρη φθορά του Παρθενώνα

Κατά τη διάρκεια των δ�?ο πρώτων χιλιετιών, από την κτίση του, ο Παρθενώνας υπέστη διάφορες φθορές από κατακτητές και τους στρατο�?ς τους, συμπεριλαμβανομένων των Οθωμανών και των Βενετών. Το 1687, ο Βενετσιάνος Στρατηγός Φραγκίσκος Μοροζίνι ενώ πολιορκο�?σε την Ακρόπολη, που την είχαν οι Οθωμανοί κάνει ορυχωμένο κάστρο, κανονιοβόλησε τον Παρθενώνα που χρησιμοποιο�?σαν οι Οθωμανοί σαν αποθήκη πυρομαχικών. Αυτός ο κανονιοβολισμός προκάλεσε εκτεταμένες ζημιές, τινάζοντας στον αέρα τη σκεπή του Παρθενώνα, καταστρέφοντας το εσωτερικό του. Η ζωοφόρος, ωστόσο, παρέμεινε ανέπαφη στο μεγαλ�?τερο μέρος της.

Ο Λόρδος Έλγιν και η μεταφορά των μαρμάρων του Παρθενώνα

Εισαγωγή

Ο Τόμας Μπρους, ο 7ος κόμης του Έλγιν, διορίστηκε ως Βρετανός Πρέσβης στην Κωνσταντινο�?πολη, την Πρωτε�?ουσα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στα τέλη του 19ου αι.

Την εποχή εκείνη, η Βρετανική «ελίτ» πίστευε ότι οι Ελληνικές Αρχαιότητες αποτελο�?σαν την υψηλότερη έκφραση της τέχνης και του πολιτισμο�? και ότι φέρνοντας αντίγραφά τους πίσω στην Αγγλία, θα μπορο�?σαν να τα χρησιμοποιήσουν για να εμπνε�?σουν τις μάζες και να ανεβάσουν το καλλιτεχνικό επίπεδο της Βρετανικής κοινωνίας. Λέγεται ότι ο Λόρδος Ελγιν ήθελε να φέρει στην Αγγλία αρχαιοελληνικές αντίκες για να διακοσμήσει την εξοχική του κατοικία. Αφο�? η Βρετανική κυβέρνηση αρνήθηκε να χρηματοδοτήσει το αίτημά του, ο Λόρδος Έλγιν αποφάσισε να πραγματοποιήσει τα σχέδιά του με δικά του έξοδα.

Τον Α�?γουστο του 1800 το καλλιτεχνικό του επιτελείο (υπό την επίβλεψη του Τζιοβάνι Λουσιέρι και του Αιδεσιμότατου Φίλιπ Χαντ) έφτασε στην Αθήνα, που τελο�?σε υπό Οθωμανική κατοχή. Δεδομένου ότι η Ακρόπολη ήταν ένα τείχος προστασίας της πόλης, οι δωροδοκίες δεν βοήθησαν και για να πετ�?χουν την πρόσβαση στην Ακρόπολη, χρειάστηκαν ένα επίσημο «φιρμάνι» από τον Σουλτάνο στην Κωνσταντινο�?πολη.

Το «φιρμάνι» και η μεταφορά των μαρμάρων

Στις 6 Ιουλίου 1801 η Οθωμανική Αυτοκρατορία, υποτίθεται πως εξέδωσε προς όφελος του Λόρδου Έλγιν το «φιρμάνι» που έδινε το δικαίωμα στο επιτελείο του να μπει στην Ακρόπολη, να στήσει σκαλωσιές, να αντιγράψει, να αφαιρέσει και να πάρει μαζί του ότι του φαινόταν ενδιαφέρον.

Παρά τις δηλώσεις των ανθρώπων του Έλγιν αλλά και του Βρετανικο�? Μουσείου, κανένα «φιρμάνι» δεν έχει ποτέ κατατεθεί στην Ελεγκτική Επιτροπή του Βρετανικο�? Κοινοβουλίου το 1816 αλλά ο�?τε και τα επόμενα χρόνια.

Η μόνη απόδειξη για την �?παρξη του εν λόγω «φιρμανιο�?» είναι μια υποτιθέμενη ιταλική μετάφρασή του που βρέθηκε μέσα στα χαρτιά του Αιδεσιμότατου Χαντ. Επιτρέπει στον Έλγιν «να μετακινήσει ορισμένες πέτρες με επιγραφές και αριθμο�?ς». Ακόμα κι αν αυτή είναι μια αυθεντική μετάφραση, δε δίνει στον Λόρδο Έλγιν ειδικά την άδεια να αφαιρέσει τα γλυπτά απ’ το μνημείο.

Όταν αντιλήφθηκαν την ευκολία με την οποία δωροδοκο�?νταν οι Οθωμανοί, οι άνθρωποι του Έλγιν κατάλαβαν πως θα μπορο�?σαν όχι μόνο να αντιγράψουν τα γλυπτά του Παρθενώνα μα και να τα πάρουν. Άρχισαν να αφαιρο�?ν τις μετώπες για να τις μεταφέρουν στην Βρετανία. Η δικαιολογία τους ήταν πως αν δεν το έκαναν αυτοί, θα το έκανε κάποιος άλλος και εκτός αυτο�?, μεταφέροντάς τα στην Βρετανία προστάτευαν την Ιστορία και προωθο�?σαν την αγάπη στην Τέχνη. Οι ζωοφόρος και οι μετώπες όμως ήταν μέρος του ναο�? και η αφαίρεσή τους οδήγησε στην καταστροφή και του κτιρίου και της αριστοτεχνικής δουλειάς πάνω στο μάρμαρο.

Καθώς τα κιβώτια με τις ελληνικές αρχαιότητες συσσωρε�?ονταν, ο Λόρδος Έλγιν να�?λωσε πλοία για να τα μεταφέρουν στην Αγγλία μέσα στα επόμενα χρόνια. Ένα απ’ αυτά τα πλοία, που μετέφερε δεκαεπτά κιβώτια, ανάμεσα στα οποία και κάποια με τα καλ�?τερα κομμάτια από τη ζωοφόρο του Παρθενώνα, βυθίστηκε εξαιτίας μιας καταιγίδας στην είσοδο του λιμανιο�? των Κυθήρων. Το πλοίο και η ζωοφόρος ανασ�?ρθηκαν μετά από χρόνια.

Τελικά, ο Λόρδος Έλγιν πήρε περίπου το μισό της ζωοφόρου και πολλά άλλα γλυπτά από τον Παρθενώνα, όπως επίσης και μια Καρυάτιδα από το Ερεχθείο, τέσσερις πλάκες από τη ζωοφόρο του Ναο�? της Αθηνάς Νίκης και μια σειρά από άλλους αρχιτεκτονικο�?ς θησαυρο�?ς από τον Παρθενώνα, τα Προπ�?λαια, το Ερεχθείο, το Ναό της Αθηνάς Νίκης και τον Θησαυρό του Ατρέα.

Τα μάρμαρα του Παρθενώνα φτάνουν στην Αγγλία

Η αφαίρεση και η μεταφορά των μαρμάρων ολοκληρώθηκε το 1812 με κόστος 74,240 λίρες (περίπου 4 εκ. $ σήμερα) και όταν ο Λόρδος Έλγιν επέστρεψε στην Αγγλία, ήταν χρεοκοπημένος και χαρακτηρισμένος ως «συλητής» και «βάνδαλος» από τους συγχρόνους του, συμπεριλαμβανομένου και του διάσημου ποιητή, του Λόρδου Β�?ρωνα. (Διαβάστε την κατηγορία του Λόρδου Β�?ρωνα για τον Λόρδο Έλγιν στο «Προσκ�?νημα του Τσάιλντ Χάρολντ»)

Μετά από μια μακρά συζήτηση στη Βουλή των Κοινοτήτων για το κατά πόσον ένας Βρετανός Πρέσβης ήταν δικαιολογημένος, αν χρησιμοποιο�?σε τη θέση του για να αποκτήσει αρχαιότητες, τα Μάρμαρα πουλήθηκαν στην Βρετανική κυβέρνηση το 1806. Ενώ αρχικά είχε ο Λόρδος Έλγιν ζητήσει 75.000 λίρες, τελικά του έδωσαν 35.000 λίρες και τα τοποθέτησαν στο Βρετανικό Μουσείο.

Το θέμα και τότε και τώρα είναι η νομιμότητα της αγοραπωλησίας. Δεν υπάρχει άμεση έγγραφη απόδειξη του δικαιώματος της αφαίρεσης των Μαρμάρων. Το «φιρμάνι» που έδινε στον Έλγιν αυτό το δικαίωμα δεν κατατέθηκε ποτέ και η �?παρξή του αμφισβητείται.

Η Εκστρατεία για την Επιστροφή των Μαρμάρων στην Αθήνα

Τον Α�?γουστο του 1982, η διάσημη πρωταγωνίστρια του θεάτρου και Ελληνίδα Υπουργός Πολιτισμο�? Μελίνα Μερκο�?ρη έκανε μια παθιασμένη έκκληση στη Διεθνή Διάσκεψη των Υπουργών Πολιτισμο�? στο Μεξικό για να βοηθήσουν στην επιστροφή των Μαρμάρων του Παρθενώνα στην Πατρίδα τους. (Διαβάστε τις απόψεις της Μελίνας Μερκο�?ρη για το θέμα σε μια ομιλία του 1986)

Τον Α�?γουστο του 1983, ιδρ�?θηκε η Βρετανική Επιτροπή για την Επιστροφή των Μαρμάρων του Παρθενώνα» με στόχο «να διασφαλίσει την επιστροφή των Μαρμάρων του Παρθενώνα στην Ελλάδα και «να παρουσιάσει το θέμα όσο γίνεται εκτενέστερα στο Βρετανικό κοινό και να ασκήσει όσο το δυνατόν αποτελεσματικότερη πίεση στους Υπε�?θυνους του Βρετανικο�? Μουσείου και την Βρετανική Κυβέρνηση.» Διάφορες επιτροπές παγκοσμίως έχουν ιδρυθεί με την πρόθεση να αλλάξουν την αντίληψη των ανθρώπων, έτσι ώστε να υποστηρίξουν την επιστροφή των Μαρμάρων στην Αθήνα.

Το 1998, η εκστρατεία αναζωπυρώθηκε, όταν αποκαλ�?φθηκε πως το Βρετανικό Μουσείο είχε προκαλέσει μεγάλη ζημιά στα Μάρμαρα και είχε προσπαθήσει να συγκαλ�?ψει την υπόθεση. Μια αποκάλυψη που αργότερα έγινε παραδεχτή από το ίδιο το Μουσείο. Η ανεπανόρθωτη ζημιά έγινε ανάμεσα στο 1937 και 1938, όταν το προσωπικό του Μουσείου χρησιμοποίησε μεταλλικά εργαλεία και λευκαντικά για να κάνουν τα μάρμαρα να φαίνονται λευκά. Αυτό που δεν μπόρεσε να καταλάβει το προσωπικό του Μουσείο ήταν ότι το Πεντελικό Μάρμαρο αποκτά μια φυσική μπεζ απόχρωση, όταν εκτίθεται στον αέρα. Πολλές από τις λεπτομέρειες που έκαναν αυτά τα γλυπτά τόσο μοναδικά, χάθηκαν για πάντα. Το Μουσείο έχει επανειλημμένα αρνηθεί να δημοσιε�?σει την έκταση της ζημιάς που προκάλεσε.

Το 2002, μια δημοσκόπηση της IpsosMORI δείχνει ότι η Βρετανική υποστήριξη για την επιστροφή των Μαρμάρων είναι μεγάλη. Στην ερώτηση: «Αν γινόταν ένα δημοψήφισμα σχετικά με το αν τα Μάρμαρα του Παρθενώνα πρέπει να επιστραφο�?ν στην Ελλάδα ή όχι, τι θα απαντο�?σατε;», το σ�?νολο των ερωτηθέντων Βρετανών ενηλίκων απάντησε:

40% ναι, να επιστραφο�?ν
16% όχι, να μείνουν στο Βρετανικό Μουσείο
Το υπόλοιπο 44% δεν είχε άποψη

Τον Ιο�?νιο του 2009, άνοιξε τις π�?λες του στην Αθήνα το Νέο Μουσείο της Ακρόπολης και αποτελεί ένα από τα πιο εκθαμβωτικά και προηγμένα τεχνολογικά Μουσεία του κόσμου. Χτισμένο στη σκιά της Ακρόπολης, παρουσιάζει, μέσα στο φυσικό τους φως, εκατοντάδες γλυπτά καλλιτεχνήματα. Εκθέτει ακόμα τα κομμάτια των φιλοτεχνημένων Μαρμάρων που έχουν διασωθεί από τον Παρθενώνα, μαζί με αντίγραφα απ’ όσα «λείπουν»! Το Βρετανικό Μουσείο πρότεινε να δανείσει τα αυθεντικά γλυπτά στο Ελληνικό Μουσείο, με τον όρο ότι η Ελληνική Κυβέρνηση θα αναγνωρίσει το Βρετανικό Μουσείο ως νόμιμους ιδιοκτήτες τους. Η Ελληνική Κυβέρνηση αρνήθηκε δηλώνοντας ότι η αποδοχή της προσφοράς θα συγχωρο�?σε την αρπαγή των Μαρμάρων και την αποκοπή τους από την θέση τους 207 χρόνια πριν.